جزوه · فصل چهارم · جلسه ۴۵ · سطح دسترسی‌ها در لینوکس

📘 فصل چهارم · جلسه ۴۵ سطح دسترسی‌ها در لینوکس

📅 تاریخ: دوشنبه، ۲۶ مرداد ۱۴۰۵ 👤 مدرس: محمد عابدینی 🐚 Zsh · 🐧 Debian (کالی) · 📦 Red Hat

🔐 قبل از شروع، یه مثال ساده:

سطح دسترسی در لینوکس مثل قفل درب یک ساختمان است. هر فایل و دایرکتوری سه نوع کاربر دارد: مالک، گروه و دیگران. هرکدام می‌توانند مجوزهای خواندن، نوشتن و اجرا داشته باشند.

▍ مبانی سطح دسترسی

هر فایل و دایرکتوری در لینوکس دارای سه نوع دسترسی برای سه گروه کاربری است:

مالک (Owner): کاربری که فایل را ایجاد کرده است.
گروه (Group): گروهی که فایل به آن تعلق دارد.
دیگران (Others): همه کاربران دیگر.

هر کدام از این گروه‌ها می‌توانند سه نوع مجوز داشته باشند:

خواندن (Read - r): مشاهده محتوای فایل یا لیست دایرکتوری
نوشتن (Write - w): تغییر محتوای فایل یا ایجاد/حذف فایل در دایرکتوری
اجرا (Execute - x): اجرای فایل به عنوان برنامه یا ورود به دایرکتوری

📌 نمایش مجوزها با ls -l:

┌──(ya3in㉿kali)-[~] └─$ ls -l -rw-r--r-- 1 ya3in ya3in 1024 Aug 17 10:00 file.txt drwxr-xr-x 2 ya3in ya3in 4096 Aug 17 10:00 dir/

توضیح:

اولین کاراکتر: نوع فایل (- = فایل معمولی، d = دایرکتوری، l = لینک)
سه کاراکتر بعدی: مجوزهای مالک (rwx)
سه کاراکتر بعدی: مجوزهای گروه (r-x)
سه کاراکتر آخر: مجوزهای دیگران (r--)

▍ انواع فایل‌ها در خروجی `ls -l`

کد	توضیح
`-`	فایل معمولی (متن، باینری، تصویر و ...)
`d`	دایرکتوری
`l`	لینک سمبلیک (Soft Link)
`p`	Named Pipe (برای ارتباط بین پردازش‌ها)
`s`	Socket (ارتباط شبکه‌ای)
`b`	Block Device (مانند دیسک)
`c`	Character Device (مانند دستگاه‌های سریال)

▍ تغییر مجوزها با `chmod`

• روش نمادین (Symbolic)

┌──(ya3in㉿kali)-[~] └─$ chmod u+x file.txt └─$ chmod go-r file.txt

توضیح:

u+x → افزودن مجوز اجرا برای مالک (User)
go-r → حذف مجوز خواندن برای گروه و دیگران (Group, Others)

• روش عددی (Octal)

هر مجوز یک عدد دارد: r=4، w=2، x=1

┌──(ya3in㉿kali)-[~] └─$ chmod 755 file.txt

توضیح: 755 یعنی:

مالک: 7 → rwx (خواندن، نوشتن، اجرا)
گروه: 5 → r-x (خواندن، اجرا)
دیگران: 5 → r-x (خواندن، اجرا)

                📊 جدول مقادیر هشت‌عالی (Octal):
                
                            مقدار
                            مجوز
                            معنی
                        
                            0
                            ---
                            بدون دسترسی
                        
                            1
                            --x
                            فقط اجرا
                        
                            2
                            -w-
                            فقط نوشتن
                        
                            3
                            -wx
                            نوشتن و اجرا
                        
                            4
                            r--
                            فقط خواندن
                        
                            5
                            r-x
                            خواندن و اجرا
                        
                            6
                            rw-
                            خواندن و نوشتن
                        
                            7
                            rwx
                            خواندن، نوشتن و اجرا

مقدار	مجوز	معنی
0	`---`	بدون دسترسی
1	`--x`	فقط اجرا
2	`-w-`	فقط نوشتن
3	`-wx`	نوشتن و اجرا
4	`r--`	فقط خواندن
5	`r-x`	خواندن و اجرا
6	`rw-`	خواندن و نوشتن
7	`rwx`	خواندن، نوشتن و اجرا

▍ تغییر مالک و گروه

• `chown` (Change Owner)

┌──(ya3in㉿kali)-[~] └─$ sudo chown mabedini name.txt └─$ sudo chown mabedini:root name.txt

توضیح: chown مالک و گروه فایل را تغییر می‌دهد (نیاز به دسترسی root).

• `chgrp` (Change Group)

┌──(ya3in㉿kali)-[~] └─$ sudo chgrp group1 file.txt

توضیح: فقط گروه فایل را تغییر می‌دهد.

▍ مجوزهای ویژه: SUID، SGID و Sticky Bit

• SUID (Set User ID)

وقتی SUID روی یک فایل اجرایی تنظیم شود، برنامه با مجوزهای مالک اجرا می‌شود، نه کاربری که آن را اجرا کرده است.

📝 مثال معروف:

┌──(ya3in㉿kali)-[~] └─$ ls -l /usr/bin/passwd -rwsr-xr-x 1 root root 59640 Jan 25 2018 /usr/bin/passwd

توضیح: s در جای مجوز اجرای مالک نشان‌دهنده SUID است. passwd با مجوز root اجرا می‌شود تا بتواند فایل /etc/shadow را تغییر دهد.

┌──(ya3in㉿kali)-[~] └─$ chmod u+s myapp └─$ chmod 4750 myapp

توضیح: هر دو روش SUID را روی فایل myapp فعال می‌کنند. عدد 4 قبل از مجوزهای معمولی نشان‌دهنده SUID است.

• SGID (Set Group ID)

روی فایل‌های اجرایی: برنامه با مجوزهای گروه فایل اجرا می‌شود.
روی دایرکتوری‌ها: فایل‌های ایجاد شده گروه دایرکتوری را به ارث می‌برند.

┌──(ya3in㉿kali)-[~] └─$ chmod g+s shared_dir └─$ chmod 2770 shared_dir

توضیح: عدد 2 قبل از مجوزها نشان‌دهنده SGID است.

• Sticky Bit

روی دایرکتوری‌ها: فقط مالک فایل می‌تواند آن را حذف کند (حتی اگر دیگران مجوز نوشتن داشته باشند).

📝 مثال دایرکتوری /tmp:

┌──(ya3in㉿kali)-[~] └─$ ls -ld /tmp drwxrwxrwt 12 root root 4096 Apr 25 13:50 /tmp

توضیح: t در انتهای مجوزها نشان‌دهنده Sticky Bit است. هر کاربر می‌تواند در /tmp فایل بسازد، اما فقط خودش می‌تواند فایل خود را حذف کند.

┌──(ya3in㉿kali)-[~] └─$ chmod o+t shared_dir └─$ chmod 1777 shared_dir

توضیح: عدد 1 قبل از مجوزها نشان‌دهنده Sticky Bit است.

⚠️ نکته مهم:

مجوزهای ویژه (SUID, SGID, Sticky Bit) می‌توانند خطرات امنیتی ایجاد کنند. فقط در صورت نیاز و با آگاهی کامل از آنها استفاده کنید.

▍ مجوزهای پیش‌فرض با `umask`

umask مجوزهای پیش‌فرض فایل‌ها و دایرکتوری‌های جدید را تعیین می‌کند.

┌──(ya3in㉿kali)-[~] └─$ umask 0022 └─$ umask 027

توضیح: umask 027 یعنی فایل‌های جدید با مجوز 640 و دایرکتوری‌های جدید با مجوز 750 ایجاد می‌شوند.

                📊 جدول مقادیر رایج umask:
                
                            umask
                            مجوز فایل
                            مجوز دایرکتوری
                        
                            000
                            666 (rw-rw-rw-)
                            777 (rwxrwxrwx)
                        
                            002
                            664 (rw-rw-r--)
                            775 (rwxrwxr-x)
                        
                            022
                            644 (rw-r--r--)
                            755 (rwxr-xr-x)
                        
                            027
                            640 (rw-r-----)
                            750 (rwxr-x---)
                        
                            077
                            600 (rw-------)
                            700 (rwx------)

`umask`	مجوز فایل	مجوز دایرکتوری
000	`666` (rw-rw-rw-)	`777` (rwxrwxrwx)
002	`664` (rw-rw-r--)	`775` (rwxrwxr-x)
022	`644` (rw-r--r--)	`755` (rwxr-xr-x)
027	`640` (rw-r-----)	`750` (rwxr-x---)
077	`600` (rw-------)	`700` (rwx------)

                ✅ تمرین پیشنهادی:
                یک فایل جدید ایجاد کنید و با ls -l مجوزهای آن را ببینید.
با chmod 755 مجوزهای فایل را تغییر دهید.
با chown مالک فایل را تغییر دهید (با sudo).
با chmod u+s SUID را روی یک فایل تست فعال کنید.
با umask مجوزهای پیش‌فرض را تغییر دهید و یک فایل جدید بسازید.

            